Pola milenijuma makijavelizma

Kada je firentinski diplomata Niccolò Machiavelli 1513. godine napisao knjigu “Vladar” (ital. Il Principe), nije ni slutio da je stvorio najdugovječniji priručnik o anatomiji političke moći. Umjesto moralnih pouka, on je ponudio surovu realnost: vladar mora kombinovati snagu lava (da uplaši vukove) i lukavost lisice (da prepozna zamke). A ako vladar mora da bira, bolje je da ga se podanici plaše nego da ga vole. Ljubav je nestalna, a strah od kazne nikada ne iznevjeri. Vladar treba da bude dobar dokle god može, ali mora znati postati i zao, ako je to nužno za opstanak poretka. Ipak, mora izbjeći da bude omražen. Ako je očuvanje države u pitanju, svako sredstvo koje vladar upotrijebi smatra se opravdanim. Ova ogoljena doktrina realpolitike odmah po izlasku knjige iz štampe zapalila je i prestravila Evropu, pronalazeći kroz vijekove moćne sljedbenike koji su u praksi sprovodili njene lekcije o bezobzirnom državnom interesu.

MACHIAVELLI I NJEGOVA POLITIČKA FILOZOFIJA: Niccolò Machiavelli (1469–1527) bio je visoki diplomata i sekretar Firentinske republike tokom 14 godina. Kada je moćna porodica Medici 1512. godine, uz pomoć španske vojske srušila republiku, Machiavelli je smijenjen, optužen za zavjeru, mučen na rastezaču i protjeran na svoje seosko imanje Sant’Andrea u Percussini. Tamo, u izolaciji, u drugoj polovini 1513. godine, piše knjigu “Vladar”.

Knjiga je prvobitno bila posvećena Giulianu de’ Mediciju, a potom Lorenzu II Mediciju. Machiavelli je knjigu napisao iz očaja, s jasnom namjerom da pokaže svoje vrhunsko poznavanje političke tehnologije, zadobije povjerenje novih gospodara i vrati se u državnu službu. Machiavelli nije bio teoretičar iz fotelje. Kao diplomata u turbulentnoj Italiji 16. vijeka, iz prve ruke je posmatrao uspone i padove moćnika. Njegova namjera nije bila da poduči ljude zlu, već da opiše svijet onakvim kakav on zaista jeste, a ne onakvim kakav bi trebalo da bude.

Tokom Machiavellijevog života, knjiga je kružila samo u rukopisima. Zvanično je štampana tek 1532, pet godina nakon njegove smrti, uz odobrenje pape Klementa VII. Međutim, ubrzo nastaje oštra reakcija Crkve i knjiga 1559. dospijeva na ozloglašeni Indeks zabranjenih knjiga (Index Librorum Prohibitorum) Katoličke crkve, gdje ostaje vijekovima.

Machiavellijeva politička filozofija počiva na trouglu tri ključna pojma: stato (država ili politički poredak), virtù (energija, politička inteligencija i sposobnost vladara) i fortuna (sudbina, sreća ili nepredvidive okolnosti). Machiavelli je među prvima u istoriji upotrijebio riječ stato u modernom, sekularnom smislu — ne kao lični posjed vladara ili Božiji poredak na zemlji, već kao samostalnu političku instituciju čije je očuvanje vrhovni cilj politike. U toj borbi za očuvanje statoa, virtù ima potpuno drugačije značenje u odnosu na tradicionalni hrišćanski moral — poštenje, dobrotu, blagost i poniznost — iako vladar treba da stvori privid da taj moral posjeduje. Ljudi uglavnom sude o čovjeku na osnovu onoga što vide očima, a rijetko prepoznaju ono što čovjek stvarno jeste. Fortunu Machiavelli upoređuje s razornom rijekom koja plavi sve pred sobom.

Vladar koji posjeduje virtù jeste onaj koji gradi nasipe i brane dok je vrijeme mirno, kako bi sačuvao svoj stato kada poplava (loša sreća) nastupi. Fortuna, naime, upravlja polovinom našeg djelovanja, ali nam virtù omogućava da kontrolišemo drugu polovinu.

INSPIRACIJA ZA MOĆ: Od izlaska “Vladara” iz štampe, pa sve do dana današnjeg, nije bilo istorijskog perioda u kojem nije bilo dosljednih sljedbenika Machiavellija. Nekad ih je bilo manje, a nekad više, ali kontinuitet je nesporan.

Engleski kralj Henrik VIII (16. vijek) među prvima je bio veliki pobornik makijavelizma. Anegdota kaže da je Machiavellijevu knjigu držao pod jastukom. Vođen čistim makijavelizmom, raskinuo je veze sa Vatikanom kako bi učvrstio sopstvenu apsolutnu krunu.

U 17. vijeku francuski kardinal Richelieu, koji nije bio kralj, ali je imao apsolutnu vlast, primijenio je doktrinu raison d’État (državni razlog). On je moć i stabilnost Francuske stavio ispred tradicionalnog morala, odnosno religijskih obzira i podjela.

Ni u 18. vijeku nije manjkalo dosljednih Machiavellijevih sljedbenika. Prosvijećeni pruski kralj Fridrik Veliki javno je pisao traktate protiv Machiavellija, dok je iza kulisa, kroz agresivna vojna osvajanja, savršeno demonstrirao njegove lekcije iz knjige “Vladar”.

Napoleon Bonaparta (1769–1821) bio je hodajuće otjelotvorenje Machiavellijevog ideala. Detaljno je proučavao knjigu “Vladar”, strastveno komentarisao Machiavellijeve postavke, te u praksi primjenjivao mnoge njegove političke i vojne principe.

Sredinom 19. vijeka, Gvozdeni kancelar Otto von Bismarck ujedinio je Njemačku “krvlju i gvožđem” (uloga Machiavellijevog lava), pletući istovremeno genijalnu mrežu tajnih saveza (uloga Machiavellijeve lisice). Inače, za Bismarcka se govorilo da knjigu “Vladar” zna napamet.

MAKIJAVELIZAM U TOTALITARNOM MRAKU 20. VIJEKA: U mračnom 20. vijeku, makijavelistički principi doživljavaju dramatičnu radikalizaciju i mutaciju, jer totalitarni lideri zloupotrebljavaju tezu o strahu i državnom interesu, kako bi opravdali masovni teror, unutrašnje čistke i globalne sukobe.

Prvi među njima je Italijan Benito Mussolini. Ovaj fašista je bio toliko fasciniran Machiavellijevom knjigom da je, između ostalog, napisao i predgovor za njeno italijansko izdanje, slaveći Machiavellijev cinizam kao vrhunski politički realizam.

Ubrzo zatim, Adolf Hitler u nacističkoj Njemačkoj dovodi makijavelistički koncept propagande do monstruoznih razmjera, koristeći projektovani spoljašnji i unutrašnji strah kako bi apsolutno homogenizovao masu oko uloge nepogrešivog vođe lavlje snage.

Skoro istovremeno, u Sovjetskom savezu Josif Staljin se profiliše kao vrhunski, hladnokrvni makijavelista, koji kombinuje lisičju lukavost unutrašnjeg partijskog manevrisanja s lavljom surovošću masovnih čistki i Gulaga. Time je dokazao da je u njegovom sistemu opstanak režima jedina svetinja, a ljudski životi tek puko sredstvo.

Ovi diktatori su dokazali da kada se Machiavellijeve lekcije odvoje od njegovog izvornog cilja (stabilnosti države) i stave u službu fanatičnih ideologija, svijet brzo tone u destrukciju.

MAKIJAVELIZAM U DIGITALNOM DOBU: Ni pet vijekova nakon što je knjiga “Vladar” ugledala svjetlo dana, Machiavellijeva pravila političke arene nisu se promijenila, izuzev što je njegova “lisica” preuzela primat nad njegovim “lavom”. Moć se više ne ogleda toliko u vojnoj sili koliko u sveobuhvatnoj kontroli informacija i strateškom eliminisanju konkurencije. Danas su Machiavellijeva pravila dobila nove, moderne protagoniste, koji se suočavaju sa izazovima digitalnog i globalizovanog svijeta. Kao najpoznatiji sljedbenici Machiavellijevih principa danas se u svijetu izdvajaju četvorica globalnih lidera: Vladimir Putin, Xi Jinping, Benjamin Netanyahu i Donald Trump.

I mi danas, u našem eks-jugoslovenskom regionu, imamo svoje autentične makijaveliste, prije svega u liku Aleksandra Vučića i Milorada Dodika.

Danas se može postaviti analitičko pitanje: da li današnji lideri svjesno čitaju Machiavellija ili su zakoni moći jednostavno univerzalni, pa ih oni instinktivno slijede? Evo kako Machiavellijeva strategija funkcioniše u praksi ove šestorke lidera - kojeg se načela drže, a koje zanemaruju.

VLADIMIR PUTIN, BLIZANAC OGOLJENOG VLADARA IZ 16. VIJEKA: Ruski predsjednik Vladimir Putin ideološki je i praktično najbliži izvornom, carističkom i makijavelističkom konceptu moći, gdje je kontrola personalizovana i apsolutna. On vlada kroz autoritarnu silu, direktnu eliminaciju političkih rivala i neprobojan bedem bezbjednosnih struktura. Savršeno razumije da u njegovom sistemu strah garantuje stabilnost. Istorija pamti tri ključna primjera njegove lavlje demonstracije sile.

Mihail Hodorkovski: Kada je 2003. godine, tada najbogatiji čovjek Rusije počeo da finansira opoziciju, Putin je reagovao kao klasični Machiavellijev lav. Hodorkovski je spektakularno uhapšen u avionu, osuđen na robiju, a njegova kompanija Yukos razbijena i predata državi. Danas živi u egzilu u Londonu.

Aleksej Navaljni: Putinovu beskrupuloznost potom je osjetio i najglasniji opozicionar. Nakon što je preživio trovanje, a potom se vratio u Rusiju (čime je direktno izazvao režim), Navaljni je uhapšen i izolovan u sibirskom arktičkom zatvoru, gdje je pod brutalnim uslovima i umro početkom 2024. godine.

Jevgenij Prigožin: Najdrastičniji primjer jeste sudbina komandanta privatne vojske Wagner. Kada je Prigožin u junu 2023. godine podigao pobunu i krenuo ka Moskvi, bio je to direktan izazov Putinu. Iako je pobuna okončana pregovorima, Putin nije mogao oprostiti javno poniženje. Samo dva mjeseca kasnije, Prigožin je poginuo u misterioznom rušenju svog privatnog aviona.

Ovi primjeri su poslali kristalno jasnu poruku cijeloj ruskoj eliti: cijena nelojalnosti Putinu - bilo da ste oligarh, političar ili moćni ratni komandant - jeste potpun gubitak imovine, slobode i života.

Makijavelijska zamka: Machiavelli upozorava da vladar ne smije izazvati duboku, egzistencijalnu mržnju, koja rađa očajnički otpor. Pokretanjem sveobuhvatne invazije na Ukrajinu, u februaru 2022. godine, Putin je potcijenio otpor Ukrajinaca i stvorio duboku, generacijsku mržnju kod susjednog naroda. Ova invazija je, pored toga, ujedinila Zapad, rezultirala najoštrijim ekonomskim sankcijama u istoriji, te međunarodnom izolacijom Rusije, što dugoročno troši resurse države i ugrožava njenu stabilnost.

XI JINPING, INSTITUCIONALNI STRATEG: Kineski lider Xi Jinping predstavlja modernog, sistemskog makijavelistu. On moć ne gradi na zapadnjačkom konceptu lične harizme, već na rigidnom, neprozirnom aparatu Komunističke partije.

Jinping koristi kombinaciju “lisičje” lukavosti kroz globalnu ekonomsku diplomatiju i inicijative. Na unutrašnjem planu, “lavljom” kontrolom savršeno upravlja sistemom. Kada je stupio na vlast 2012. godine, pokrenuo je masovnu kampanju pod nazivom “Borba protiv muva i tigrova”. Pod izgovorom čišćenja korupcije, hirurški je eliminisao ključne političke rivale, među kojima i moćnog šefa bezbjednosti, a potom je centralizovao vlast. Uvođenje sistema društvenih kredita i mreže kamera za prepoznavanje lica predstavlja tehnološki vrhunac Machiavellijeve teze o kontroli naroda putem straha od posljedica.

Makijavelijska zamka: S druge strane, Jinpingov sistem je potpuno odbacio tradiciju prividne vrline — potrebu za popularnošću zamijenio je algoritmima kontrole, što sistem čini opasno krutim. Politika “Zero-Covid” i brutalno zatvaranje milionskih gradova (poput Šangaja) pokazali su nesposobnost režima da se prilagodi. Kada je privreda počela da puca, a građani izašli na ulice sa praznim bijelim papirima u rukama, mit o nepogrešivosti partije je napukao, a Jinping je bio primoran na naglo povlačenje mjera.

BENJAMIN NETANYAHU, MAJSTOR PREŽIVLJAVANJA U DEMOKRATIJI: Izraelski premijer Benjamin Netanyahu vrhunska je definicija taktičkog makijavelizma prilagođenog izrazito nestabilnom i rasparčanom parlamentarnom sistemu moderne demokratije.

Netanyahu je vrhunska politička “lisica”, koja decenijama opstaje na vrhu kroz nevjerovatnu sposobnost proždiranja političkih partnera. Legitimitet održava “lavljom” retorikom i upotrebom egzistencijalnog straha. Suočen s tri optužnice za korupciju, Netanyahu je radi političkog imuniteta 2022. godine sklopio koaliciju sa ekstremno desnim partijama, koje su tradicionalni političari izbjegavali. Na spoljnom planu, on decenijama uspješno koristi prijetnju od nuklearnog Irana kao argument zašto je baš on nezamjenjiv, dok je 2020. godine, kroz Abrahamske sporazume, normalizovao odnose s arapskim državama bez rješavanja palestinskog pitanja.

Makijavelijska zamka: U grčevitoj borbi za opstanak, Netanyahu je previše polarizovao sopstveno društvo. Njegov plan pravosudne reforme iz 2023. izazvao je višemjesečne masovne proteste i podijelio čak i vojsku. Najteži udarac bio je bezbjednosni propust 7. oktobra 2023. godine, kada je napad Hamasa srušio njegov decenijski imidž “gospodina bezbjednosti”. Prema Machiavelliju, vladar koji dopusti da njegova dobro utvrđena tvrđava bude tako surovo probijena, gubi osnovni legitimitet pred narodom.

DONALD TRUMP, MEDIJSKA LISICA: Američki predsjednik Donald Trump unio je makijavelizam u sferu digitalnog populizma, društvenih mreža i televizijskog spektakla 21. vijeka. Njegov stil je direktna komunikacija, koja stvara privid neraskidive veze s bazom birača.

Trump demonstrira izuzetnu “lisičju” prepredenost u uništavanju posrednika između vladara i mase, dok u spoljnoj politici uspješno primjenjuje ulogu nepredvidivog “lava”. Konkretno, redefinisao je političku komunikaciju koristeći društvene mreže da direktno mobiliše milione sljedbenika, dok je tradicionalne medije uspješno diskreditovao kao “neprijatelje naroda” (fake news). Kao “lav”, uveo je doktrinu nepredvidivosti u geopolitiku: preko noći bi uveo agresivne tarife Kini ili javno zaprijetio saveznicima iz NATO-a da ih SAD neće braniti, ako ne plate svoj udio, držeći ih u stalnoj defanzivi.

Makijavelijska zamka: Machiavelli savjetuje da vladar svoje najradikalnije poteze povlači hladno i iza kulisa. Trump radi suprotno, stvarajući duboki animozitet. Događaji od 6. januara 2021. i upad njegovih pristalica na Capitol, nakon što je odbio da prizna izborne rezultate, ogolili su njegovu strategiju. Trump je rušenje političkih normi izveo javno, kao televizijski spektakl uživo, što je dovelo do toga da ga polovina Amerike duboko zamrzi i označi kao prijetnju po ustavni poredak.

Nesporno je da je Donald Trump jedan od najmoćnijih i najkontroverznijih lidera današnjice, što je svoju potvrdu našlo i u njegovoj odluci o napadu SAD-a na Iran. U svojoj strategiji prema Iranu, Trump je do krajnjih granica doveo Machiavellijevu tezu o spajanju uloge “lava” koji zastrašuje i “lisice” koja manevriše.

Pritisak kroz obnovljenu kampanju “maksimalnog pritiska” i paralelno otvaranje i zatvaranje pregovora poslužili su kao dimna zavjesa za upotrebu najbrutalnije vojne sile. Pokretanjem masovnih vojnih udara na Iran početkom 2026. godine, u okviru operacije izvedene u saradnji s Izraelom, Trump je demonstrirao klasičnog Machiavellijevog lava: cilj je bio šokirati protivnika, obezglaviti vrh režima i poslati nedvosmislenu poruku globalnim rivalima o američkoj spremnosti na krupne, rizične poteze. Sa lisičije strane, Trump je nastojao da zadrži potpunu kontrolu nad narativom — ratne akcije, prijetnje blokadama u Hormuškom tjesnacu i nagli preokreti ka primirjima ili sporazumima (poput onih u Islamabadu) plasirani su javnosti u realnom vremenu, praćeni porukama da je riječ o brzim i efikasnim potezima radi zaštite nacionalnog interesa.

Makijavelijska zamka: Machiavelli naglašava da vladar koji se upusti u direktan oružani sukob mora izbjeći opasnost da uđe u dugotrajno iscrpljivanje koje troši resurse i stvara neobuzdani haos. Vojni udari i regionalna eskalacija na Bliskom istoku nose rizik destabilizacije globalnih trgovačkih i energetskih puteva, dok nagle promjene kursa od vojne sile do pregovora mogu stvoriti utisak nesistematičnosti. Ako eskalacija sa Iranom dovede do dugotrajne ekonomske i geopolitičke nestabilnosti, Machiavellijev “lav” rizikuje da upadne u sopstvenu zamku — gdje ratne pobjede na terenu donose dugoročnu geopolitičku ranjivost kod kuće.

ALEKSANDAR VUČIĆ, TEHNOLOG SVEPRISUTNE KONTROLE: Predsjednik Srbije predstavlja specifičan balkanski hibrid makijavelističke “lisice” koja je ovladala tehnologijom unutrašnje političke kontrole, stalno balansirajući na spoljnom planu.

Vučić je majstor u kreiranju unutrašnje stabilnosti kroz kontrolu medijskog prostora i partijsku kapilarnu mrežu. On savršeno sprovodi Machiavellijev savjet da vladar mora upravljati percepcijom javnosti. Njegova svakodnevna, višesatna televizijska obraćanja na nacionalnim frekvencijama direktno oblikuju narativ u zemlji — od ekonomskih uspjeha do stalnih spoljnih i unutrašnjih zavjera. Na spoljnom planu, njegova politika “četiri stuba” (balansiranje između EU, Rusije, Kine i SAD-a) školski je primjer “lisičije” diplomatije. Srbija istovremeno kupuje francuske avione, potpisuje ugovore s Kinom i održava bliske odnose s Kremljom, čineći Vučića nezaobilaznim sagovornikom za sve geopolitičke igrače na Balkanu.

Makijavelijska zamka: Machiavelli ističe da dugotrajno oslanjanje na pritisak i privid stvara zamor podanika, ako stvarni životni uslovi ne prate propagandu. Masovni ekološki i građanski protesti (poput onih protiv iskopavanja litijuma i projekata kompanije Rio Tinto) pokazali su granice kontrole percepcije. Kada narod osjeti da je ugrožen bazični životni prostor, “lisičija” medijska mašinerija počinje da proklizava, a vladar je primoran na taktička povlačenja kako bi spriječio da se nezadovoljstvo pretvori u trajnu mržnju.

MILORAD DODIK, AUTENTIČNI BALKANSKI LAV: Lider bosanskih Srba jeste ogoljeni, taktički “lav” regionalne politike, koji svoj opstanak decenijama gradi na direktnoj konfrontaciji i populizmu krize.

On se u potpunosti oslanja na Machiavellijevu tezu da je konflikt najbolje sredstvo za ujedinjenje mase oko lidera. Projektuje snagu i neustrašivost, pozicionirajući se kao jedini branilac opstanka svog naroda. Decenijama opstaje na vlasti kroz stalno izazivanje institucionalnih kriza u Bosni i Hercegovini — od otvorenih najava otcjepljenja Republike Srpske, preko neizvršavanja odluka Ustavnog suda BiH do javnog ignorisanja visokih predstavnika međunarodne zajednice. Svaki pritisak spolja pretvara u unutrašnji politički trijumf, poručujući glasačima da bi bez njegove “lavlje” čvrstine Republika Srpska nestala.

Makijavelijska zamka: Machiavelli upozorava da vladar koji troši resurse na stalne sukobe rizikuje da osiromaši sopstvenu tvrđavu, što stvara unutrašnju slabost. Dugogodišnja politika konfrontacije dovela je Republiku Srpsku pod prećutne, ali teške finansijske sankcije Zapada i izolaciju od evropskih fondova. Kada se budžet i javna preduzeća suoče sa ozbiljnim problemima likvidnosti i dugovima, sama “lavlja” retorika postaje nedovoljna. Ekonomska ranjivost prijeti da uruši sistem iznutra, jer siromaštvo naroda, po Machiavelliju, brže rađa pobunu nego bilo kakva ideološka neslaganja.

SKINUTA MASKA: Na kraju ove šetnje kroz Machiavellijevih pet vijekova, moglo bi se reći da nas on uči da je moć krhka i da zahtijeva stalnu budnost. On nije slavio zlo, već je upozoravao na cijenu neuspjeha. Razumjeti Machiavellija ne znači postati tiranin, već naučiti kako prepoznati mehanizme kojima se vlada.

Na kraju krajeva, možda je najveća “lisica” sam Machiavelli: pišući priručnik za vladare, on je zapravo običnom čovjeku otkrio kako politika funkcioniše iza zatvorenih vrata.