BBC otkrio mrežu od 56 Facebook stranica koje su plaćale oglase protiv studenata

Rumunski BBC otkrio je mrežu od 56 Facebook stranica koje su uoči parlamentarnih izbora u Srbiji plaćale oglase usmjerene protiv opozicionog Studentskog pokreta. U objavama su širene i nepotkrijepljene optužbe, a podaci o tome ko je finansirao oglase nisu bili navedeni, iako Metina pravila zahtijevaju jasno označavanje političkog oglašavanja.

Od sredine septembra do sredine oktobra objavljen je najmanje 91 plaćeni oglas. Meta je tokom posljednjih mjesec dana uklonila 47 oglasa jer nisu bili označeni kao sadržaji povezani s politikom, izborima ili društvenim pitanjima.

Podaci o plaćanju upućuju na Rumuniju. Svi analizirani oglasi plaćeni su u rumunskim lejima, a do 16. oktobra na njih je potrošeno najmanje 29.437 leja. Prema podacima Mete, najmanje tri oglasa finansirala je rumunska kompanija Bmobile SRL.

Lažne stranice širile sadržaje protiv opozicije

Većina spornih stranica otvorena je 9. i 10. septembra, na samom početku izborne kampanje. Njihovi nazivi, poput „Miris bakinog dvorišta“ i „Teme za razgovor uz kafu“, sugerisali su da je riječ o profilima posvećenim svakodnevnim temama. Profilne fotografije često su bile generisane pomoću umjetne inteligencije.

Uprkos tome što su neke od stranica imale svega nekoliko desetina pratilaca, objavile su više od 800 kratkih videa. Pojedini snimci prikupili su milione pregleda, a plaćeno oglašavanje omogućilo je da sadržaji stignu do mnogo šire publike.

U videima su predstavnici Studentskog pokreta predstavljani kao nasilni, korumpirani ili neodgovorni. Pojedini opozicioni kandidati optuživani su za zloupotrebu položaja i novca, ali bez iznošenja dokaza koji bi potkrijepili te tvrdnje.

Jedan od najgledanijih snimaka bavio se muslimanskom vjerom kandidatkinje Sanele Ramadanović, uz poruku: „Ona da vodi Srbiju?“. Ispod objava nizali su se komentari ispunjeni mržnjom.

U videima korišteni likovi ljudi bez njihove dozvole

Brojni snimci pratili su sličan obrazac. U gornjem dijelu ekrana prikazivao se drugi video, dok je osoba u donjem dijelu kadra izgovarala tekst, očigledno čitajući s telepromptera.

Iako su lica djelovala stvarno, glasovi, pokreti i izgovor često su zvučali neprirodno za izvorne govornike srpskog jezika. U jednom slučaju ista žena imala je različite glasove u tri odvojena videa.

BBC je identificirao tri osobe od više od 12 ljudi koji su se pojavljivali u snimcima. Među njima su bili animatori za djecu iz okolice Bukurešta. Jedna žena potvrdila je da je njen lik korišten u sadržajima, ali je naglasila da za to nije dala dozvolu i da nema nikakve veze sa srbijanskom politikom.

Među identificiranim osobama bio je i lokalni vijećnik rumunske stranke Savez za ujedinjenje Rumuna (AUR), koji nije odgovorio na pitanja BBC-ja.

Rumunska kompanija finansirala najmanje tri oglasa

Kompanija Bmobile SRL navedena je kao finansijer najmanje tri sporna oglasa. Osnovana je 2005. godine u Craiovi, a jedan od oglasa koji je finansirala sadržavao je optužbe na račun rektora Univerziteta u Beogradu Vladana Đokića.

Isti muškarac pojavljivao se na čak 29 različitih stranica, tvrdeći da je Đokić privatno putovanje predstavio kao službeni odlazak na konferenciju. Uz tu tvrdnju objavljen je očigledno montiran prikaz rektora na plaži, okruženog novcem i sa šampanjcem u ruci.

Univerzitet u Beogradu ranije je saopćio da je Đokić prisustvovao Međunarodnom kongresu arhitekture i urbanizma u Braziliji. Rektor je bio istaknuta osoba povezana sa Studentskim pokretom, ali nije bio kandidat na izborima.

Jedna od stranica koja je objavljivala slične sadržaje nosila je naziv „Južna pruga“. Prema podacima Mete, njome se upravljalo iz Rumunije i Francuske. Iako je imala oko 100 pratilaca, objavila je više od 20 videa usmjerenih protiv opozicionih kandidata, a pojedini snimci ostvarili su milionski doseg.

Bmobile ranije radila za bivšeg premijera Rumunije

Bmobile je u vlasništvu Andreija Bușeea, a bavi se digitalnim marketingom i internetskim medijima.

Prema podacima rumunskog think tanka Expert Forum, bivši premijer Rumunije Victor Ponta bio je klijent ove kompanije tokom predsjedničkih izbora 2025. godine. Za njegovu internetsku kampanju kompanija je, prema tim podacima, dobila oko 960.000 eura.

Ponta je 2016. godine imenovan za počasnog savjetnika predsjednika Srbije Aleksandra Vučića. Posljednji zabilježeni dolazak u Beograd imao je 2025. godine, kada se sastao s Donaldom Trumpom Jr.

Prema srbijanskim propisima, treće strane koje za izbornu kampanju potroše više od zakonom utvrđenog iznosa obavezne su registrovati se kod Agencije za sprečavanje korupcije.

BBC je pronašao najmanje četiri stranice koje su potrošile više od propisanog praga, ali nijedna treća strana nije bila registrovana za provođenje kampanje.

Agencija za sprečavanje korupcije potvrdila je da je zaprimila dvije prijave zbog mogućih nepravilnosti u digitalnim kampanjama te da je pokrenula postupak.

Srpska napredna stranka (SNS) nije odgovorila na pitanja o spornim oglasima. Meta je, s druge strane, poručila da politički oglašivači moraju proći postupak autorizacije i jasno navesti ko je platio oglas.