Preminuo bivši emir Katara koji je zemlju pretvorio u globalnu silu

Bivši katarski emir šeik Hamad bin Khalifa Al Thani, koji je tokom 18 godina na vlasti malu zaljevsku državu pretvorio u utjecajnog međunarodnog aktera, preminuo je u 74. godini, objavila je državna novinska agencija Qatar News Agency.

Uzrok smrti nije saopćen.

Šeik Hamad povukao se s vlasti u junu 2013. godine, kada je upravljanje zemljom dobrovoljno predao svom sinu, šeiku Tamimu bin Hamadu Al Thaniju. Takav miran prijenos vlasti bio je rijedak u regiji u kojoj su se promjene na čelu država najčešće događale nakon smrti vladara ili njihovog svrgavanja.

Tokom njegove vladavine Katar je od relativno zatvorene i slabo utjecajne države postao međunarodno središte diplomatije, energetike, investicija, medija i sporta. Zemlja je proširila svoje političko djelovanje od sjeverne Afrike do Afganistana, kupila londonsku robnu kuću Harrods i osnovala satelitsku televizijsku mrežu Al Jazeera.

Katar je 2022. godine bio domaćin Svjetskog prvenstva u fudbalu, jednog od najgledanijih sportskih događaja na svijetu. Iako već dugo nije bio na vlasti, šeik Hamad je tokom prve utakmice katarske reprezentacije dočekan glasnim aplauzom domaćih navijača, piše AP.

Uspon Katara tokom njegove vladavine istovremeno je izazivao nezadovoljstvo među pojedinim regionalnim i zapadnim saveznicima. Razlog su bili samostalna vanjska politika Dohe, bliski odnosi sa šiitskom regionalnom silom Iranom, palestinskim pokretom Hamas i zabranjenim egipatskim Muslimanskim bratstvom.

Al Jazeera je svojim direktnim izvještavanjem predstavljala značajan odmak od tradicionalno suzdržanog pristupa arapskih medija. Istovremeno je bila izložena kritikama i optužbama da uređivačku politiku prilagođava stavovima katarskih vlasti.

Najavljujući abdikaciju i prijenos vlasti na sina, koji je tada imao 33 godine i školovao se u Velikoj Britaniji, šeik Hamad poručio je da budućnost pripada djeci domovine i mlađem rukovodstvu koje preuzima odgovornost za novu eru.

Iako je 2013. mirno napustio položaj, šeik Hamad je na vlast došao 1995. godine, nakon što je u državnom udaru bez krvoprolića svrgnuo svog oca šeika Khalifu. Njegov otac je potom gotovo deset godina proveo u egzilu.

Dobrovoljna abdikacija tumačena je i kao pokušaj Katara da pravovremeno odgovori na zahtjeve za reformama potaknute Arapskim proljećem te na očekivanja brojnog i politički sve utjecajnijeg mladog stanovništva u regiji.

Katar je poluostrvo približno upola manje od američke savezne države New Jersey, a procjenjuje se da ima oko 300.000 državljana.

U vrijeme abdikacije vjerovalo se da je šeik Hamad godinama imao zdravstvenih problema. Katarske vlasti su u decembru 2015. objavile da je prebačen u Švicarsku na operaciju nakon što je tokom odmora slomio nogu.

Šeik Hamad pohađao je britansku vojnu akademiju Sandhurst, nakon čega je postao komandant katarskih oružanih snaga i ministar odbrane. Krajem sedamdesetih godina imenovan je za prijestolonasljednika, a njegove nadležnosti postepeno su proširivane i na planiranje razvoja ogromnih katarskih rezervi nafte i plina.

Nakon preuzimanja vlasti brzo je počeo otvarati zemlju prema vanjskim utjecajima. Jedan od najprepoznatljivijih poteza bilo je osnivanje Al Jazeere, koja je ubrzo postala važna snaga u arapskom, ali i svjetskom medijskom prostoru.

Izvještavanje te televizijske mreže izazivalo je ljutnju drugih arapskih lidera, a u nekim slučajevima dovodilo je i do diplomatskih sukoba. Al Jazeera je istovremeno izazivala nezadovoljstvo Washingtona jer je emitirala poruke terorističke mreže Al-Qaida.

Katar je, s druge strane, nakon napada u Sjedinjenim Američkim Državama 11. septembra 2001. godine i američkih invazija na Afganistan i Irak bio domaćin jednog od ključnih logističkih centara Pentagona.

Šeik Hamad snažno je ulagao i u međunarodnu prepoznatljivost Katara kroz sport. Vrhunac tih nastojanja bila je uspješna kandidatura zemlje za organizaciju Svjetskog prvenstva u fudbalu. Taj proces ipak su pratile optužbe da je Katar svoje ogromno bogatstvo koristio kako bi pridobio podršku siromašnijih država.

Katarski utjecaj proširen je i kroz sponzorske ugovore sa španskim fudbalskim klubom Barcelona te većinski vlasnički udio u francuskom Paris Saint-Germainu.

Tokom njegove vladavine Qatar Airways se razvio u velikog međunarodnog avioprijevoznika, s ciljem konkuriranja susjednoj kompaniji Emirates. Međunarodni aerodrom u Dohi, čija je izgradnja koštala najmanje 15 milijardi dolara, nosi njegovo ime.

Šeik Hamad imao je široke ambicije kada je riječ o ulozi Katara kao diplomatskog posrednika. Doha je tokom godina učestvovala u pokušajima rješavanja sukoba u sudanskoj regiji Darfur, sporova među političkim frakcijama u Libanu te podjela između palestinskih pokreta Hamas i Fatah.

U oktobru 2012. postao je prvi šef države koji je posjetio Pojas Gaze otkako je Hamas pet godina ranije preuzeo vlast na tom području. Tokom posjete obećao je ukupno 400 miliona dolara za projekte i investicije, dok su radiostanice u Gazi emitirale pjesmu pod nazivom „Hvala ti, Katare“.

Katar je istovremeno održavao kontakte i s Izraelom, glavnim protivnikom Hamasa. Šeik Hamad se 2007. godine, tokom zasjedanja Generalne skupštine Ujedinjenih nacija, sastao s tadašnjom izraelskom ministricom vanjskih poslova Tzipi Livni.

Doha je dopuštala rad izraelskog trgovinskog predstavništva sve dok ono nije zatvoreno kao odgovor na izraelske napade na Gazu krajem 2008. godine.

Za razliku od susjednog Bahreina i Ujedinjenih Arapskih Emirata, koji su 2020. diplomatski priznali Izrael, Katar je zadržao distancu. Izraelski navijači su tokom Svjetskog prvenstva u Kataru nailazili na brojne palestinske zastave i negodovanje zbog izraelske okupacije teritorija koje Palestinci smatraju dijelom svoje buduće države.

Tokom Arapskog proljeća Katar je poslao borbene avione u operacije predvođene NATO-om protiv snaga libijskog lidera Moamera Gaddafija. Katarske vlasti pružale su i značajnu vojnu i finansijsku pomoć pobunjenicima koji su na kraju odnijeli pobjedu.

U Siriji je Katar bio jedan od glavnih političkih pokrovitelja opozicije tadašnjem predsjedniku Basharu al-Assadu te je predvodio pozive za povećanje isporuka oružja sirijskim pobunjenicima.

Podrška islamističkim pokretima poput Muslimanskog bratstva izazvala je, međutim, ozbiljne sukobe s drugim državama u regiji. Tenzije su kulminirale tokom vladavine njegovog sina šeika Tamima, kada su Bahrein, Egipat, Saudijska Arabija i Ujedinjeni Arapski Emirati pokrenuli višegodišnji bojkot Katara.

Među razlozima za bojkot bile su i politike započete za vrijeme šeika Hamada, koje su nastavljene i nakon što je njegov sin preuzeo vlast.

Jedna od posljednjih velikih inicijativa prije abdikacije bilo je službeno otvaranje ureda afganistanskih talibana u Kataru. Taj potez postavio je temelje za pregovore između Sjedinjenih Američkih Država i talibana, koji su kasnije doveli do haotičnog povlačenja američkih i NATO snaga iz Afganistana 2021. godine.