Deset godina nakon Brexita ko je više izgubio - EU ili Velika Britanija?

Deset godina nakon referenduma kojim je Ujedinjeno Kraljevstvo odlučilo napustiti Evropsku uniju, prognoze o mogućem talasu izlazaka drugih država članica nisu se ostvarile. Umjesto domino-efekta koji su najavljivali brojni euroskeptični političari, Evropska unija danas pregovara o proširenju i bilježi interes novih kandidata za članstvo.

Kada su britanski birači u junu 2016. godine podržali Brexit, brojni politički lideri evropske desnice tvrdili su da će britanski potez pokrenuti slične procese širom kontinenta. Tadašnji lider UKIP-a Nigel Farage Evropsku uniju je nazivao propalim projektom, dok su političari poput Marine Le Pen, Geerta Wildersa i Mattea Salvinija zagovarali da njihove zemlje slijede britanski primjer.

Međutim, uprkos raspravama o mogućim izlascima Francuske, Nizozemske ili Švedske iz evropskog bloka, nijedna država članica nije krenula tim putem. Michael Roth, bivši njemački ministar za Evropu, ocijenio je da je upravo iskustvo Brexita promijenilo način na koji se u Evropi posmatra napuštanje Unije.

Prema njegovim riječima, proces izlaska pokazao se toliko složenim, skupim i politički zahtjevnim da je ideja napuštanja EU izgubila značajan dio svoje privlačnosti među državama članicama.

Istovremeno, Evropska unija danas se suočava s drugačijim izazovima. Rat u Ukrajini, odnosi s Kinom i sigurnosna pitanja postali su među glavnim prioritetima Brisela. Tokom ovog mjeseca pokrenuti su detaljni pristupni pregovori s Moldavijom i Ukrajinom, dok se i zemljama zapadnog Balkana otvaraju povoljnije perspektive za približavanje evropskom bloku.

Pojedine države koje nisu članice također razmatraju bliže veze s Unijom. Na Islandu se planira referendum o nastavku pristupnih pregovora, dok podrška članstvu raste i u Norveškoj, iako još uvijek ne predstavlja većinsko raspoloženje.

Bivši predsjednik Evropskog vijeća i nekadašnji belgijski premijer Charles Michel smatra da je Brexit imao i konkretne posljedice na funkcionisanje evropskih institucija. Naveo je da je nakon britanskog izlaska donošenje odluka postalo jednostavnije, posebno u oblastima odbrane i sigurnosti.

Kao primjer istakao je Evropski instrument mirovne pomoći, fond uspostavljen 2021. godine za finansiranje vojne opreme i operacija izvan EU. Fond je s početnih pet milijardi eura povećan na 17 milijardi, uz dodatna sredstva namijenjena podršci Ukrajini i jačanju evropskih odbrambenih kapaciteta.

Ipak, Michel je naglasio da Evropskoj uniji nedostaje britanski doprinos u pojedinim oblastima, posebno u ekonomskim pitanjima i regulaciji novih tehnologija, uključujući umjetnu inteligenciju.

Promjene su u međuvremenu zahvatile i evropsku desnicu. Nicola Procaccini, kopredsjedavajući grupacije Evropskih konzervativaca i reformista u Evropskom parlamentu te član stranke Braća Italije, izjavio je da Italiju ne vidi izvan evropskog projekta. Njegova stranka danas sarađuje s vodećim političkim akterima Evropske unije na pitanjima migracija, podrške Ukrajini i ekonomskih reformi.

Istovremeno, brojni evropski lideri suočavaju se s političkim izazovima u vlastitim državama. Njemački kancelar Friedrich Merz bilježi pad podrške, francuski predsjednik Emmanuel Macron djeluje u složenom političkom okruženju nakon izbora, dok se španski premijer Pedro Sánchez suočava s korupcijskim aferama koje opterećuju njegovu vladu.

Jedno od pitanja koje je godinama izazivalo rasprave unutar Unije bila je uloga Mađarske i veta koje je Budimpešta koristila u odlučivanju o pojedinim ključnim pitanjima. Nakon izbornog poraza Viktora Orbána, evropski zvaničnici razmatraju mehanizme koji bi u budućnosti mogli spriječiti blokade od strane novih članica koje odstupe od demokratskih standarda.

Analitičarka Heather Grabbe smatra da su autoritarne tendencije unutar Evropske unije predstavljale ozbiljniji izazov za blok od samog Brexita. Prema njenim riječima, Ujedinjeno Kraljevstvo je, uprkos čestim nesuglasicama s Briselom, ostajalo pouzdan partner u provođenju zajedničkih odluka.

Odnosi između Londona i Brisela danas su znatno stabilniji nego tokom godina pregovora o izlasku. Evropska unija i Ujedinjeno Kraljevstvo planiraju 22. jula održati summit posvećen unapređenju međusobnih odnosa, pri čemu će se razgovarati o veterinarskom sporazumu, povezivanju sistema trgovanja emisijama i programima mobilnosti mladih.

Iako pojedini evropski zvaničnici navode da bi pozitivno reagovali na eventualnu buduću želju Britanije za povratkom u Evropsku uniju, takva mogućnost trenutno se ne smatra realnom političkom opcijom. Deset godina nakon Brexita, i u Londonu i u Briselu fokus je prvenstveno na definisanju novih oblika saradnje, a ne na raspravi o ponovnom članstvu.