Ispod BiH, Hrvatske i Srbije kriju se ostaci davno izgubljenog kontinenta

Ispod dijelova južne Evrope, uključujući Bosnu i Hercegovinu, Hrvatsku i Srbiju, nalaze se ostaci drevnog kontinenta koji geolozi nazivaju Velika Adrija. Riječ je o nekadašnjoj kopnenoj masi približno veličine Grenlanda koja se prije stotina miliona godina odvojila od superkontinenta Gondvane, kretala prema sjeveru, a potom se sudarila s evropskim kontinentom i završila duboko u Zemljinom plaštu.

Tragovi tog kontinenta danas su vidljivi u planinskim lancima koji se protežu kroz Italiju, Grčku, Bosnu i Hercegovinu, Hrvatsku i Srbiju. Tokom sudara s Evropom, gornji slojevi stijena bili su izdignuti, naborani i raspršeni po području današnjeg Mediterana.

Najdetaljniji prikaz ove geološke priče predstavljen je u istraživanju objavljenom 2019. godine u naučnom časopisu Gondwana Research. Studiju je predvodio Douwe van Hinsbergen sa Univerziteta u Utrechtu zajedno s kolegama iz Osla i Züricha.

Iako postojanje zakopanog jadranskog kontinenta nije bilo nepoznato geolozima, ovo istraživanje omogućilo je detaljnu rekonstrukciju njegovog nastanka, kretanja i nestanka. Naučnici su tokom deset godina koristili softver za modeliranje tektonskih ploča, terenska istraživanja i analizu magnetskih svojstava stijena kako bi sastavili geološku historiju područja koje se proteže od Španije do Irana.

Analiza hiljada uzoraka stijena omogućila je istraživačima da utvrde gdje su se pojedini dijelovi kontinenta nalazili u dalekoj prošlosti i kako su se pomjerali tokom miliona godina.

Velika Adrija nije bila kontinent nalik mitskoj Atlantidi. Veći dio svog postojanja predstavljala je plitko morsko područje u toplom tropskom okruženju, gdje su se tokom dugih geoloških razdoblja taložili sedimenti koji su kasnije postali vapnenac. Naučnici kao savremeni primjer navode Zelandiju, uglavnom potopljeni kontinent čiji su najviši dijelovi danas Novi Zeland i Nova Kaledonija.

Prema istraživanju, Velika Adrija odvojila se od Gondvane prije približno 240 miliona godina. Tokom narednih miliona godina postepeno se pomicala prema sjeveru, a prije oko 140 miliona godina dostigla je veličinu i oblik sličan današnjem Grenlandu.

Sudar s Evropom dogodio se prije između 120 i 100 miliona godina. Tada je najveći dio kontinentalne kore potisnut duboko ispod evropskog kontinenta, u Zemljin plašt. Lakši sedimentni slojevi nisu potonuli zajedno s ostatkom kontinenta, već su ostali na površini i formirali dijelove planinskih lanaca koji danas prolaze kroz regiju.

Dio stijena Velike Adrije kasnije je pod utjecajem visokog pritiska i temperature pretvoren u mramor. Taj materijal korišten je u antičko doba za gradnju brojnih grčkih i rimskih hramova, ostavljajući vidljiv trag nekadašnjeg kontinenta u historiji i arhitekturi Mediterana.