Zašto je Svjetsko prvenstvo najveći sportski događaj na planeti?

Pred nama je 23. Svjetsko prvenstvo u historiji, koje će za nekoliko sati otvoriti Meksiko i Južnoafrička Republika. Bez ikakve dileme najvažniji i najpraćeniji sportski događaj na svijetu igra se ove godine u proširenom formatu, a mnogo je onih koji kritikuju turnir zbog ekspanzije, tvrdeći da se sam kvalitet fudbala time smanjuje. Ovaj tekst je nastao kao odgovor na takve kritike.

Fudbal možete posmatrati kroz bezbroj vizira, ali suštinski ćete se najčešće vratiti na dva osnovna, pitanje kvaliteta, odnosno tehničke izvedbe, i pitanje emocija koje on izaziva, kako kod onih koji ga igraju, tako i kod onih koji ga gledaju. Mogla bi se uspostaviti i dosta gruba teza da su ova dva segmenta fudbala obrnuto proporcionalna, odnosno da kvalitetniji, napredniji fudbal, ne kvalitetniji kroz usporedbu konkurenata u istoj vremenskoj eri, nego u poređenju između različitih era, nosi i manji emocionalni naboj sa sobom.

Prvi meč na turniruMeksiko i Južnoafrička Republika otvaraju Mundijal, može li domaćin ispisati historiju?

Objašnjenje ovog fenomena, ako bi se fenomenom uopšte mogao nazvati, leži u tome da je fudbal prevazišao okvire obične igre još jako davno, čim je čovjek dopustio onom primitivnom, nagonskom dijelu sebe, da fudbalske zajednice formira na osnovu eksternih, nefudbalskih faktora, koji često nisu imali vezu sa samim kvalitetom fudbala. U eri kada je formiran najveći broj klubova koji i danas egzistiraju, dakle do kraja prve polovine dvadesetog stoljeća, klubove je formirao baš svako, ali opstanak do današnjih dana uglavnom je bio zagarantovan onima koji su predstavljali specifičnu zajednicu koja često sa fudbalom nije imala veze.

Klubovi su formirani na temeljima nacionalnog, antinacionalnog, internacionalnog, radničkog, vjerskog, lokalnog, karaktera političke ideologije i brojnih drugih karaktera, a da biste bili dio nekog kluba, niste nužno morali biti dobar fudbaler, koliko ste morali dijeliti sistem vrijednosti sa onim koji taj klub promoviše.

Time je fudbal od ranih dana imao popularnost kakvu obična igra nema, ali s vremenom je počeo odstupati od svojih temelja, vjerovatno u onom momentu kada je ljudski nagon za nadmetanjem prevagnuo nad nagonom za pripadnošću. Drugim riječima, kada je općeprihvaćeno da se pobjeda treba ostvariti pod svaku cijenu. Krenula je lagana evolucija, koja je kroz period kraći od stoljeća izrodila sliku fudbala koji danas gledamo. Postoji li danas ikakva suštinska ideološka razlika između Milana i Intera? Inter je, recimo, nastao pod nazivom Internazionale 1908. godine, kada se od devet godina ranije osnovanog Milana odvojila grupa entuzijasta kako bi formirala klub otvoren za strance. Je li danas Milan zatvoren za strance išta više nego Inter? Nije.

Današnji fudbal posluje na principima biznisa, i ideal skoro svakog kluba je sakupiti najbolje fudbalere svijeta na jednom mjestu, bez obzira na njihovu nacionalnost i vjerska i politička opredjeljenja. Čitava moderna historija fudbala može se definisati kao pokušaj unapređenja postojećeg stanja. No, to unapređenje neminovno je vodilo do raskida veza sa tradicijom u sve većoj mjeri, prepisivanje od drugih u sve većoj mjeri i postepeno presvlačenje klubova na svim nivoima po jako sličnom kalupu.

Kompletna je koncepcija eksplodirala globalizacijom, procesom koji je u kontekstu fudbala još u toku, a koji je na tlu Evrope etablirao desetak ili 20 klubova potpuno operisanih od tradicije, koji se uglavnom razlikuju samo po godini osnivanja, grbu i boji opreme. Od onoga što su bili u vrijeme osnivanja ostale su samo još poneke simpatične rečenice u muzejima. Mes que un club i slično.

Teško se emotivno vezati za takve klubove, iako je njihova tehnička izvedba na vrhunskom nivou. Ipak, nemaju onaj gotovo mistični segment priče kakav je postojao kod Celticovih Lisabonskih lavova, prvaka Evrope koji su svi rođeni u krugu 45 kilometara od Celtic Parka, Cruyffovog Ajaxa, ili Aberdeena sir Alex Fergusona. Takve priče danas postoje, ali nisu dio mainstreama, nemoguće su na najvišem nivou, jer je u fudbalu moguće kupiti gotovo sve. Turisti su na mnogim stadionima istisnuli lokalne porodice sa višedecenijskom tradicijom praćenja pojedinih klubova. Jer takvi klubovi više nemaju lokalni, nego globalni karakter.

U takvom odnosu snaga, u repetitivnosti svake naredne sezone u gotovo svakoj ligi, gdje se po pravilu iste ekipe bore za ista dostignuća igrajući iz godine u godinu na isti način, lako bi bilo moderni fudbal otpisati kao vrlo predvidivu i monotonu igru. Tu uskače internacionalni, reprezentativni fudbal, kao jedini segment fudbala čist od uticaja novca u onoj mjeri u kojoj je bilo moguće održati ga čistim kroz stoljeće i po.

Ostavimo po strani korupciju, investicije u infrastrukturu ili nepošteno suđenje. U reprezentativnom fudbalu ne možete kupiti gotovo ništa. Edin Džeko igra za Bosnu i Hercegovinu, Khvicha Kvaratskhelia za Gruziju, a Victor Osimhen za Nigeriju. Doduše, naopako je reći da bi igrali za druge reprezentacije da ih se moglo kupiti, sasvim sigurno ne bi, baš kao što su svojevremeno Hasan Salihamidžić i Sead Kolašinac odbili Njemačku. I taj emotivni segment igre, koji tako bolno nedostaje klupskom fudbalu, reprezentativnom fudbalu je praktično jedina prednost u odnosu na uigraniji, skuplji i tehnički dotjeraniji klupski. Istovremeno i mnogo predvidljiviji i bljutaviji.

Svjetsko prvenstvo, turnir koji svake četiri godine, ne češće, okuplja najbolje selekcije svijeta, vrhunski je festival te emocije. Kako za one koji igraju, tako i za one koji ga prate. Dovoljno je pogledati oko sebe pa vidjeti interes za Svjetsko prvenstvo onih koji ni sami ne znaju kada su posljednji put pogledali neki fudbalski meč.

Možda nije kod baš svakoga tako, ali većina ljudi koji prate fudbal zapravo pamti svako Svjetsko prvenstvo. Ni ne pamte ga nužno kao sportski događaj, pamte ga kao fragment sebe, pamte svoje snove, želje i strahove iz vremena svakog pojedinačnog Svjetskog prvenstva. Takvu nehotičnu introspekciju, poređenje između onoga koji smo bili prije skoro tri decenije, prije 20, 12 ili 8 godina, i onoga koji smo danas postali, nijedan drugi sportski događaj nam ne može ponuditi.

Fudbal je postao ono što jeste jer je bio više od igre, ali se u velikoj mjeri otrgnuo od sistema vrijednosti koji ga je učinio takvim. No, sve dok ima Svjetsko prvenstvo ovakvo kakvo je, u četverogodišnjem ciklusu, zadržat će svoj mitološki status i za njegovu budućnost ne moramo brinuti. Naprotiv, sa svakim narednim korakom koji klupski fudbal odvoji od baze, ta će ista baza biti sentimentalno zagriženija za reprezentativni, odnosno za njegov sami vrh, Svjetsko prvenstvo. Jer, ako je fudbal više od igre, onda je to zato što je Svjetsko prvenstvo više od fudbala.